„Początek kwietnia przyniósł ochłodzenie. Nieoczekiwany powrót zimy daje się mocno we znaki. Najniższą temperaturę -8 stopni C. odnotowano u nas w Częstochowie w nocy z sobotę na niedzielę 30/31 marca 1935 roku, w ciągu dnia 31 marca było 0, lecz w nocy z niedzieli na poniedziałek 31marca /1 kwietnia mróz wynosił -5 stopni C.”
Częstochowa w latach trzydziestych – kwiecień 1935 r.
Początek kwietnia
„Początek kwietnia przyniósł ochłodzenie. Nieoczekiwany powrót zimy daje się mocno we znaki. Najniższą temperaturę -8 stopni C. odnotowano u nas w Częstochowie w nocy z sobotę na niedzielę 30/31 marca 1935 roku, w ciągu dnia 31 marca było 0, lecz w nocy z niedzieli na poniedziałek 31marca /1 kwietnia mróz wynosił -5 stopni C.”
Święta Wielkanocne w Częstochowie
„Święta Wielkanocne minęły w powszechnym nastroju radości ku czemu przyczyniła się w pierwszym rzędzie piękna pogoda wiosenna, która po dniach przenikliwych chłodów nieoczekiwanie na same święta zajaśniała całym blaskiem i urokiem. Było niemal gorąco, a pod wpływem życiodajnego słońca w ciągu jednego dnia ocknęła się pogoda, na drzewach i krzewach ukazała się pierwsza zieleń.
Ruch uliczny od prawie samej soboty począwszy panował olbrzymi. Przedświąteczna krzątanina i pośpiech ustały nagle wieczorem na odgłos dzwonów, zwiastujących rozpoczęcie rezurekcji. Tłumy popłynęły zwartą falą do kościołów wśród rzadszych w tym roku, ale nie mniej potężnych detonacji wiwatowych. Podczas procesji daleko roznosiły się majestatyczne i radosne zarazem dźwięki pieśni wielkanocnych. Jeszcze liczniejsze tłumy podążyły do kościołów na rezurekcje poranne i nabożeństwa.
Na ogół święta spędzono mniej hucznie niż po inne lata, co ma swą głęboką przyczynę w zubożeniu ogólnym. Mniej więc czasu spędzono przy suto zastawionych stołach, więcej na długich spacerach. Wśród tłumów spacerowiczów spostrzegało się wiele obcych lub dawno niewidzianych twarzy. Dużą frekwencją cieszyły się teatr i kina.
Tak więc dwa dni świąt pomimo wszelkich trosk i bolączek upłynęły jednak nieco raźniej niż szare dni powszechne”.
Konstytucja kwietniowa – 23 kwiecień 1935 r.
Ważnym wydarzeniem w Polsce było podpisanie przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej prof. Ignacego Mościckiego nowej ustawy zasadniczej – Konstytucji. Miało to miejsce w Sali Rycerskiej na Zamku Królewskim w Warszawie 23 kwietnia 1935 roku. Obowiązywała z dniem sygnatury, stąd nazywa się dokument „Konstytucją kwietniową”.
Stolica był udekorowana we flagi w barwach narodowych. Na Placu Zamkowym znajdowały się liczne rzesze mieszkańców. Konstytucję do podpisu przedłożył Prezydentowi Premier Walery Sławek. O godz.19:30 z chwilą parafowania ustawy oddziały wojskowe prezentowały broń, orkiestra 21 pułku piechoty odegrała hymn narodowy, a żołnierze 1 Dywizjonu Artylerii Konnej z dziedzińca Zamku Królewskiego oddali 101 wystrzałów. Ceremonia miała charakter narodowy, nie byli obecni przedstawiciele korpusu dyplomatycznego ani prasy zagranicznej.
Omówimy zatem ustawę zasadniczą. Prace nad nową konstytucją rozpoczęły się w 1928 roku. Założenia opracowane przez Stanisława Cara stały się w 1933 roku podstawą dalszych działań legislacyjnych. Tezy konstytucyjne budziły sprzeciw opozycji, co spowodowało przyjęcie projektu przez Sejm bez ich udziału od razu w drugim i trzecim czytaniu.
Konstytucja kwietniowa wyrażała koncepcję ustroju prezydenckiego. Model był autorytarny, co zostało zawarte w pierwszych 10 artykułach.
Koncentracja władzy państwowej skupiona została przez prezydenta. Był wybierany na 7 lat przez Zgromadzenie Elektorów składające się z 80 osób, które wskazywało kandydata na urząd. Ustępujący prezydent mógł zaproponować swojego nominata, co powodowało wybory powszechne. W przeciwnym przypadku prezydentem zostawał kandydat Zgromadzenia.
Do jego kompetencji ustawodawczych należały: wydawanie dekretów z mocą ustawy (pomiędzy kadencjami sejmu i senatu, na podstawie upoważnienia ustawowego, z tytułu zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi), prawo veta zawieszającego, mianowanie 1/3 senatorów, zwoływanie, zamykanie i odraczanie posiedzeń sejmu i senatu.
Do kompetencji wykonawczych Prezydenta RP należały: sprawy związane z wyborem następcy, jak zwoływanie Zgromadzenia Elektorów czy wskazywanie kandydata, mianowanie prezesa Radu Ministrów i ministrów na jego wniosek, mianowanie sędziów (także sędziów Trybunału Stanu), prezesa NIK, generalnego inspektora sił zbrojnych, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, reprezentowanie państwa na zewnątrz.
Wśród uprawnień kontrolnych znalazły się: prawo rozwiązania sejmu i senatu, odwołania prezesa Rady Ministrów, prezesa NIK, generalnego inspektora sił zbrojnych, ministrów. W czasie wojny prezydent mógł wyznaczyć następcę, mianować naczelnego wodza, zarządzić stan wojenny, wydawać dekrety o mocy ustawy z wyłączeniem zmiany konstytucji, przedłużenia kadencji sejmu i senatu oraz powoływania ich w zmniejszonym składzie. Swe uprawnienia mógł wykonywać samodzielnie (prerogatywy) bądź z kontrasygnatą ministerialną (uprawnienia zwykłe).
Radę Ministrów powoływał prezydent. Prezes Rady Ministrów kierował pracami rządu i ustalał zasady polityki państwowej. Posiadała uprawnienia inicjatywy ustawodawczej, wydawania rozporządzeń wykonawczych oraz realizacji spraw przekazanych ustawami.
Sejm składał się z 208 posłów (obecnie 460), wybieranych w głosowaniu powszechnym, tajnym, równym i bezpośrednim. Kandydaci byli zgłaszani przez Zgromadzenia Okręgowe. Czynne prawo wyborcze przysługiwało osobom, które ukończyły 24 lata i posiadały prawa cywilne i obywatelskie, a także zawodowym wojskowym. Bierne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 30 lat.
Senat liczył 96 członków. Był powoływany w 1/3 przez prezydenta, a w 2/3 przez tzw. „elitę”, która składała się z osób po 30 roku życia, zasłużonych (posiadających odznaczenia wojskowe), wykształconych lub zaufanych (piastujących urzędy państwowe). Bierne prawo wyborcze uzyskiwało się po ukończeniu 40 lat. Kadencja obu izb trwała 5 lat.
Rola sejmu została zminimalizowana. Bez zgody prezydenta w zasadzie nie przysługiwały mu żadne kompetencje ustawodawcze. Nie miał wpływu na organizację rządu, administrację czy siły zbrojne. Sejm i senat mogły żądać ustąpienia ministra lub całego rządu, co jednak wiązało się z koniecznością akceptacji przez prezydenta. Obie izby miały prawo pociągać do odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów.
Interesy jednostki zostały podporządkowane państwu. Część praw obywatelskich została przejęta z konstytucji marcowej: prawo własności, prawa narodowościowe, wolność nauki i nauczania, wolność sumienia i wyznania. Ograniczono prawa polityczne. Do obowiązków obywatelskich należały: wierność wobec państwa, ponoszenie świadczeń na jego rzecz, obowiązkowa służba wojskowa, edukacja w zakresie szkoły powszechnej.
Przyjęcie konstytucji kwietniowej było odzwierciedleniem sytuacji w całej Europie. Do władzy dochodziły partie totalitarne, a demokracja przechodziła kryzys.
Częstochowa w latach trzydziestych – kwiecień 1935 r.
Groźba wojny
W Berlinie przebywała delegacja angielska pod przewodnictwem Johna Simona ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, w trakcie rozmów kanclerz III Rzeszy Adolf Hitler 27 marca 1935 roku przedstawił następujące żądania:
- zrównanie floty powietrznej z Francją i Wielką Brytanią, przy czym poziom miałby być ustalony w stosunku do sił powietrznych Sowietów;
- oznaczenie tonażu floty wojennej Niemiec na 400 000 ton, co pozwoliłoby Rzeszy na stosunek 4/5 wobec Wielkiej Brytanii a w praktyce na dwa razy tyle co poziom Francji w ramach traktatu waszyngtońskiego;
- złączenie Prus Wschodnich z Rzeszą Niemiecką przez wyeliminowanie „korytarza polskiego” (Polskiego Pomorza), wyrównanie granicy na Górnym Śląsku (utrata przez Polskę terenów Śląska przyłączonych po powstaniach śląskich) i zadeklarowanie, że obecne granice na wschodzie nie są uważane za stałe;
- wyrównanie granicy czeskiej i powrót 3 500 000 Niemców do ojczyzny (włączenie do Niemiec czeskich Sudetów);
- unii gospodarczej z Austrią;
- Hitler skłonny jest zawrzeć ze wszystkimi sąsiadami Niemiec bilateralne pakty o nieagresji pod warunkiem, że wszystkie kwestie powodujące starcia będą usunięte;
- Niemcy gotowe są powrócić do Ligii Narodów celem podpisania ogólnego porozumienia, ale nie przedtem.
Co prawda „Daily Telegraph”, jak i rządowe koła angielskie nie potwierdziły żądań niemieckich względem Polski i Czechosłowacji, jednak pojawienie się wszystkich tych postulatów już w początku 1935 roku wywołało wielkie wrażenie w Europie i skłoniło dyplomatów francuskich i angielskich do przeciwstawienia się. Należy podkreślić fakt, że stało się to już po 11 dniach, kiedy Adolf Hitler pochwalił się przed opinią światową, że posiada 20 dywizji piechoty zdolnych do wojny, a planuje jeszcze powołać dalszych 16. Pretensje kanclerza musiały wywrzeć na Anglikach wrażenie, bo 27 kwietnia „po posiedzeniu rady ministrów zwołanej dla wysłuchania ministra Simona dawała się zauważyć pełna rezerwa i zakłopotanie ministrów”. Prawdopodobnie Anglicy zdali sobie sprawę, z jakim potworem mają do czynienia i co czeka nie tylko Wielką Brytanię, ale cały świat.
Zbiorowe porozumienie czy nowa wojna
Próbą zatrzymania Niemiec była konferencja w Stresie we Włoszech w dniach 11-14 kwietnia 1935 roku, gdzie spotkali się przywódcy Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Jej celem było stworzenie wspólnego frontu (tzw. Front Stresy) przeciwko zbrojeniom Rzeszy i podtrzymanie postanowień traktatu z Locarno. Uczestnicy potępili jednostronne łamanie traktatów przez Hitlera.
Uczestniczyli w niej premierzy i ministrowie spraw zagranicznych: premier Ramsay MacDonald i minister spraw zagranicznych John Simon (Wielka Brytania), premier Pierre-Étienne Flandin i minister spraw zagranicznych Pierre Laval (Francja) oraz premier Benito Mussolini (Włochy). Była to reakcja na ogłoszenie przez Niemcy wprowadzenia powszechnej służby wojskowej i odbudowy lotnictwa, co naruszało traktat wersalski. Podpisano deklarację potępiającą dążenia do zmiany ładu europejskiego i o wspólnej obronie niepodległości Austrii.
Front Stresy okazał się nietrwały i upadł z powodu agresji Włoch na Abisynię (Etiopię) pod koniec 1935 roku oraz niejednoznacznej postawy Wielkiej Brytanii. Konferencja stanowiła ostatnią próbę powstrzymania nazistowskich Niemiec przed dominacją w Europie, jednak brak zdecydowanych działań sprawił, że nie uchroniła przed wybuchem II wojny światowej. W 1935 roku kraje świata wydały na zbrojenia dwa razy więcej niż w przededniu I wojny światowej. Konflikt zbrojny zbliżał się coraz szybciej.
Robert Sikorski