Pamiętnej nocy, 13 grudnia 1981 roku, czterdzieści cztery lata temu, na wniosek Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego – niekonstytucyjnego organu władzy, na terenie całej Polski wprowadzono stan wojenny. Przeciwko społeczeństwu użyto żołnierzy, milicjantów i funkcjonariuszy SB. Celem operacji było zatrzymanie i uwięzienie osób uznanych za groźne dla bezpieczeństwa państwa. Represje miały stłumić dążenie do wolności oraz zakończyć walkę o nieodłączne i zgodne z naturą prawa człowieka.
Ta ważna rocznica wywołuje wspomnienia, przypomina o ofiarach stanu wojennego, o aresztowanych, internowanych, szykanowanych, o ludziach tamtych dni. Historia to nie tylko daty i wydarzenia, lecz przede wszystkim życiorysy osób, które przez swoje czyny stały się postaciami zapamiętanymi i niezwykłymi, gdyż ważny jest ten, kto „wciąga nas we własny krąg swoją wciąż żywą obecnością” – podkreśla pisarka Anna Bolecka.
Osobą, która mimo upływu lat nie odeszła z naszej pamięci jest Teresa Ujazdowska. Była aktorką, dziennikarką, autorką sztuk teatralnych („Ciuciubabka we troje”, „Willa pod serduszkiem”), podróżniczką, działaczką opozycji antykomunistycznej. Do końca życia pozostała wierna ideałom „Solidarności”.
Jej nazwisko kojarzyło się z wysokim poziomem aktorstwa. Wyznawała etos pracy, sprowadzający się do oddania teatrowi. Dawała widzom wiele okazji do radości i artystycznego podziwu. Swój zawód traktowała z szacunkiem i powagą. Przez lata zachwycała aktorskim warsztatem, ale także umiejętnością wczuwania się w położenie swoich literackich bohaterów. Grała w repertuarze klasycznym i współczesnym oraz doskonale odnajdywała się w przedstawieniach przeznaczonych dla młodego widza. W swoich kreacjach poszukiwała prawdy.
Teresa Maria Ujazdowska urodziła się 5 kwietnia 1931 roku. Była warszawianką. Uczęszczała do Gimnazjum im. Cecylii Plater-Zyberkówny. Ojciec jej, w czasie wojny, został wywieziony przez Niemców do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, gdzie zmarł.
Wśród wielu dziewcząt, biorących udział w Powstaniu Warszawskim, znalazła się także Teresa ps. „Niusia”. Już od młodych lat charakteryzowała się aktywnym i odważnym stosunkiem do rzeczywistości. Jako trzynastoletnia harcerka Szarych Szeregów pełniła służbę w gmachu Poczty Głównej przy placu Napoleona 8. Opiekowała się i udzielała również pomocy rannym w Śródmieściu. Po wojnie wraz z rodziną opuściła stolicę i zamieszkała w Szczecinie. W mieście nad Odrą kontynuowała naukę. W kręgu jej zainteresowań coraz częściej pojawiał się teatr oraz aktorstwo. Fascynacje te określiły kierunek dalszej biografii Teresy. Studiowała w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, a następnie w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Łodzi.
Młoda aktorka debiutowała w 1953 roku na deskach Teatru Ziemi Łódzkiej rolą Zofii w „Damach i huzarach” Aleksandra Fredry. Już u progu kariery pisano o niej z uznaniem. Swój talent prezentowała na wielu scenach polskich teatrów. Grała m.in.: w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu, w Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze, w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu.
Los sprawił, że w 1976 roku rozpoczęła pracę w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie. W placówce, prowadzonej przez znanego aktora i reżysera Tadeusza Bartosika, publiczność częstochowska mogła oglądać aktorkę m.in. w „Liście” Aleksandra Fredry, w „Grupie Laokoona” Tadeusza Różewicza, w „Domu Bernardy Alba” Federico Garcii Lorci, w „Gburach” Carla Goldoniego, czy w „Pinokiu” Carla Collodiego.
Od 1980 roku, w swoim miejscu pracy, aktywnie zaangażowała się w działalność Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, a następnie uczestniczyła w pracach Zarządu NSZZ „Solidarność” Regionu Częstochowskiego. Poczucie równości, sprawiedliwości dominowały w jej spojrzeniu na życie. Kierowała nią odpowiedzialność wobec tego, co działo się wokół.
Współorganizowała siedmiodniową akcję protestacyjną przeciwko poczynaniom władz lokalnych zabraniających działalności związkowej. Protest odbywał się w klubie „Ikar” Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Częstochowie. Zakończył się on zmianą wojewody, prezydenta miasta oraz I sekretarza wojewódzkiego PZPR. Reprezentowała także częstochowską „Solidarność” w rozmowach z Komisją Rządową.
13 grudnia 1981 roku, Teresa Ujazdowska została zatrzymana i osadzona, bez wyroku sądowego w więzieniu dla kobiet w Lublińcu. Następnie przebywała w ośrodkach odosobnienia w Darłówku oraz Gołdapi. Mury obozu internowania opuściła 6 marca 1982 roku.
Na dalszym życiu i karierze Teresy Ujazdowskiej, w dużym stopniu, zaciążyła jej postawa opozycyjna. Drzwi Teatru zostały przed nią zamknięte. Aktorka straciła możliwość pracy, którą kochała oraz została pozbawiona mieszkania służbowego. Opuściła wówczas Polskę i zamieszkała w Londynie. Przez kilkanaście lat kierowała „Dziennikiem Polskim” – największą polską gazetą w Wielkiej Brytanii, „Tygodnikiem Polskim” (weekendowe wydanie „Dziennika Polskiego”), a także „Biuletynem Studium Polski Podziemnej w Londynie”. Współpracowała z najwyższymi władzami Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie – prezydentem Kazimierzem Aleksandrem Sabbatem i prezydentem Ryszardem Kaczorowskim. Doprowadziła do nawiązania ścisłych kontaktów pomiędzy Instytutem Pamięci Narodowej a środowiskiem londyńskiej emigracji.
Teresa Ujazdowska zmarła w wieku 90 lat w Ksawerowie koło Łodzi. Spoczęła w Warszawie na Starych Powązkach.
Barbara Szymańska
Źródła:
1. https://ipn.gov.pl
2. https://www.filmpolski.pl
3. 39 lat temu i teraz w klubie”Ikar”. „Gazeta Solidarności”. Wydanie 51-52, 2019
Fot. 1 Teresa Ujazdowska. Instytut Pamięci Narodowej