Częstochowa w latach trzydziestych – marzec 1935 r.
ROBERT SIKORSKI
Mroźna marcowa pogoda
Pogoda w marcu 1935 roku pokazywała swoje zimowe oblicze. „Powrotna fala mrozu jaka od trzech dni ogarnęła całą Polskę daje dotkliwie się we znaki i w naszym mieście. Ubiegłej nocy, 4/5 marca było 12 stopni mrozu, jednakże już we wtorek 5 marca o godzinie 10.00 termometry wskazywały tylko -4 stopnie. Jest to bardzo duży skok temperatury. Wiatr południowo-wschodni dość łagodny oraz wzrastające zachmurzenie dawały opady śniegu”. „Temperatura na ogół zwyżkuje, wciąż mamy jeszcze kilkunastostopniowy mróz. 5 marca było -6 st. C., w nocy -8 st. C., w środę, 6 marca o godzinie 10.00 -5 stopni C. Duże zachmurzenie i wiatr ze zmiennych kierunków zdaje się zapowiadać rychłą zmianę”.
Potem stopniowo ocieplało się. „Po fali ostrych mrozów zaczyna się zwyżka temperatury. Nocą jednak mróz trzyma, natomiast w ciągu dnia dzięki dużemu nasłonecznieniu termometry wskazują nieco ponad 0 w cieniu, w słońcu jest bowiem kilka stopni ciepła. I tak w nocy z soboty na niedzielę 9/10 marca było -11 stopni C., w ciągu dnia 0 st. C., w nocy z niedzieli na poniedziałek 10/11 marca -8 st. C., 11 marca o godzinie 9.00 rano -3 st. Wiatr jest wschodni”.
Niedziela 10 marca przeszła pod znakiem pięknej słonecznej pogody, Aleje zaroiły się tłumami spacerowiczów. Zauważyć też należy, że tego dnia było święto 40. Męczenników, do którego przywiązane są przypowieści ludowe, mówiące o przebiegu pogody. A więc: „40. Męczenników jakich, będzie 40 dni takich” albo „Kiedy 40. Męczenników marznie, to jeszcze 40 nocy przymarznie”. „Wnioskując z tych przepowiedni, możemy się spodziewać miesięcznej słonecznej pogody, jednakże z przymrozkami. W każdym razie wiosna już blisko”.
Przyszło jednak ochłodzenie: „Po dwóch dniach ciepłej i słonecznej pogody, dającej nam przedsmak wiosny, która oficjalnie już rozpoczęła swoje panowanie, od soboty 23 marca nastąpiła zmiana. Wraz ze znacznym spadkiem temperatury rozpoczęły się szarugi i deszcze, a w czwartek 28 marca, od rana padał śnieg dużymi płatami, topiąc się natychmiast w kałużach wody”.
Imieniny Pierwszego Marszałka Polski
Już w przeddzień dorocznego, uroczystego obchodu Imienin Pierwszego Marszałka Polski, 18 marca, Częstochowa przybrała odświętny wygląd. Na wszystkich domach powiewały flagi w barwach narodowych, wiele balkonów i okien zostało udekorowanych portretami Dostojnego Solenizanta i zielenią, a z chwilą nastania zmroku, iluminowanych rzęsiście, jak gmach Starostwa Magistratu, dowództwa 7 Dywizji, Poczty, Urzędów Skarbowych, Sądu, Banku Polskiego, Komunalnej Kasy Oszczędności, I Gimnazjum Państwowego im. H. Sienkiewicza, dworca kolejowego, lokalu byłych Ochotników Armii Polskiej.
Przed godziną 19.00 na Placu Ministra Pierackiego (dawniej Plac Magistracki) przed oświetlonym Ratuszem zgromadziły się oddziały wojska, przysposobienia wojskowego i skonfederowanych związków byłych wojskowych z orkiestrami, celem udziału w capstrzyku. Przybyli przedstawiciele władz ze starostą częstochowskim Bazylim Rogowskim i prezydentem Częstochowy Janem Mackiewiczem na czele, liczni przedstawiciele wojskowości, urzędów, instytucji i organizacji, wokół zaś placu zgromadziły się tłumy publiczności.
Przemówienie wygłosił naczelnik Wydziału Oświaty i Kultury Magistratu Bolesław Stala. Następnie przy dźwiękach siedmiu orkiestr wyruszył pochód wokół Alei. W blasku pochodni maszerowała kompania 27 pułku piechoty, hufiec szkolny przysposobienia wojskowego, oddział 7 pułku artylerii lekkiej na koniach, oddziały przysposobienia wojskowego kolejarzy, pocztowców, Strzelca, Federacji Polskiego Związku Obrońców Ojczyzny, a więc Związku Legionistów, Peowiaków, byłych ochotników Wojska Polskiego, Powstańców Śląskich, Straż Ogniowa Ochotnicza, młodzież gimnazjalna.
Dzień obchodu właściwego, 19 marca, od rana miał charakter półświęta. Wojsko, organizacje i związki ze sztandarami i ochotnikami podążyły na Jasną Górę, młodzież do katedry, o godzinie 10.00 w Wielkim Kościele Bazyliki Jasnogórskiej nabożeństwo uroczyste odprawił Generał Zakonu Paulinów o. Pius Przeździecki. Na nabożeństwie obecni byli przedstawiciele władz, urzędów i instytucji. Podczas Mszy Świętej wykonane zostały religijne utwory orkiestrowe i chóralne, na zakończenie odśpiewano zbiorowo hymn „Boże coś Polskę”. Następnie o 11.30 na Placu Ministra Pierackiego odbyła się defilada wojska 27 pułku piechoty, 7 pułku artylerii lekkiej, oddziałów przysposobienia wojskowego, sfederowanych związków ze sztandarami. Poprowadzoną przez ppłk Franciszka Studzińskiego defiladę przyjął dowódca 7 Dywizji gen. bryg. Wacław Stachiewicz w towarzystwie starosty częstochowskiego Bazylego Rogowskiego i prezydenta Częstochowy Jana Mackiewicza na czele, grupy przedstawicieli władz i korpusu oficerskiego. Wokół placu zgromadziły się tłumy publiczności.
W Sali kina „Luna” o 12.00 rozpoczęła się Akademia ku czci Marszałka Piłsudskiego. Do sfederowanych oddziałów Polskiego Związku Obrońców Ojczyzny wygłoszony został referat o czynach i zasługach Marszałka Józefa Piłsudskiego i prelekcja przedstawiająca główne etapy życia Józefa Piłsudskiego. Po odegraniu hymnu nastąpił koncert z udziałem chóru podchorążych, chóru podoficerskiego i orkiestry 27 pułku piechoty.
Na zakończenie o godzinie 20.00 w Sali Teatru Kameralnego odbyła się uroczysta gala. Przybyli na nią przedstawiciele władz z gen bryg. Wacławem Stachiewiczem, dowódcą 7 Dywizji Piechoty, starostą Bazylim Rogowskim, prezydentem Częstochowy Janem Mackiewiczem, księdzem prałatem Antonim Zimniakiem, prezesem Akcji Katolickiej dr. Wasilewskim, sądownictwa z prezesem sądu Kellerem, szkolnictwa z dyrektorem Wacławem Płodowskim, dyrektorem Dominikiem Zbierskim, inspektorem szkolnym grodzickim, urzędów, instytucji i organizacji oraz liczna publiczność.
Częstochowa w latach trzydziestych – marzec 1935 r.
Na wstępie orkiestra zagrała hymn państwowy, po czym legionista i działacz niepodległościowy Franciszek Socha-Paprocki z Torunia wygłosił prelekcję kreśląc duchową sylwetkę Komendanta. W przerwie artyści częstochowskiego teatru odegrali suitę „Bunt w Irkucku”, odwołującą się do czasów zesłania bardzo młodego Józefa Piłsudskiego na Syberii. Potem recytowano wiersze. Tłem deklamacji był wielkich rozmiarów srebrzysty Orzeł Biały na tle czerwonej draperii w głębi sceny. Pośrodku widniało popiersie Marszałka Piłsudskiego. Na zakończenie odśpiewano pieśni ludowe i legionowe.
Uroczystości ku czci Marszałka odbyły się też, m. in., w Szkole Muzycznej Ludwika Wawrzynowicza, w gimnazjum Towarzystwa „Szkoły Powszechnej”, w zakładzie wychowawczym przy ul. Sobieskiego, Przedszkolu nr 2 przy ul. Racławickiej 2/4.
Uchwalenie nowej konstytucji
Wielkim wydarzeniem w Polsce było uchwalenie nowej ustawy zasadniczej przez Sejm, 23 marca 1935 roku większością głosów 260 za, przy 139 przeciw. Prace nad nią trwały od 1928 roku, zmieniała zasadniczo ustrój państwa wprowadzając zamiast demokracji parlamentarnej model prezydencki, w którym naczelne miejsce w kraju zyskał urząd Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej. Nowa konstytucja była ważnym aktem także dla mieszkańców miasta i powiatu częstochowskiego. W sobotę wieczorem, 23 marca, na Placu Ministra Pierackiego (dawniej Plac Magistracki), zebrały się organizacje byłych wojskowych celem manifestowania. Następnego dnia, w niedzielę, 24 marca, o godzinie 10.00, pod przewodnictwem starosty Bazylego Rogowskiego zjechali się przedstawiciele gmin powiatu częstochowskiego, aby nadać obywatelstwo honorowe gmin Marszałkowi Piłsudskiego. Odpowiednie dyplomy z uchwałami zawiozła do Warszawy specjalna delegacja przedstawicieli Rady Powiatowej. O godzinie 11.00 na Jasnej Górze odbyło się nabożeństwo. Uchwalenie nowej konstytucji przyniosło też dymisję rządu prof. Leona Kozłowskiego 28 marca 1935 roku. Sprawował swoje funkcje od 15 maja 1934 roku. Jego następcą był sprawujący już funkcję premiera – od marca do sierpnia 1930 r. oraz od grudnia 1930 r. do maja 1931 r. – najbliższy współpracownik Marszałka Piłsudskiego – płk Walery Sławek. Oficjalnym motywem zmiany była organizacja wyborów, według nowej ustawy zasadniczej do Sejmu i Senatu latem 1935 roku. Faktyczny powód opinia publiczna poznała kilka tygodni później.
Militaryzacja Niemiec – Traktat Wersalski fikcją
W kronice nie może zabraknąć spraw niemieckich. 1 marca 1935 roku do Kraju Saary, po przeprowadzonym 13 stycznia 1935 roku referendum, wkroczyła „Leibstandarte Adolf Hitler”. Przywódca Niemiec chciał pokazać mieszkańcom wszystko co najlepsze w narodowym socjalizmie. 28 lutego Seep Dietrich wydzielił z „Leibstandarte Adolf Hitler” kompanię motocyklową, dwie kompanie liniowe I Batalionu, dwie kompanie liniowe z II Batalionu i jedną z II Batalionu, razem prawie 1600 ludzi. Wyruszyli samochodami po południu 28 lutego. Przez następnych pięć dni wygłaszano przemówienia i organizowano parady, w których „Leibstandarte Adolf Hitler” odgrywała istotną rolę. Ludność Saary była pod wrażeniem, jedna z gazet zamieściła następujący komentarz: „Ludzie Hitlera są jak bogowie, którzy zstąpili, aby wskazać nam drogę do nowych Niemiec”. Polacy tych „bogów” poznali już 4,5 roku później. Sepp Dietrich i jego ludzie byli wzruszeni powitaniem, jakie im zgotowano. Niemiecki polityk przed odjazdem zamieścił list otwarty dziękując wszystkim za gorące przyjęcie.
Kilka dni później, 9 marca Hermann Göring oficjalnie poinformował o istnieniu floty powietrznej Niemiec. Mimo, że było to sprzeczne z Traktatem Wersalskim, żaden z sygnatariuszy nie zareagował. Tydzień później, 16 marca, Adolf Hitler ogłosił wprowadzenie w Niemczech powszechnego obowiązku służby wojskowej (Ustawa wojskowa) i powołanie do życia Wehrmachtu, który miał liczyć 36 dywizji. Mimo początkowych obaw, nie nastąpiła żadna reakcja ze strony Francji czy Wielkiej Brytanii (oprócz formalnego protestu). Pretekstem do wprowadzenia tak długo oczekiwanego przez wojsko procesu rozbudowy sił zbrojnych była decyzja francuskiego Zgromadzenia Narodowego, które dzień wcześniej uchwaliło przedłużenie służby wojskowej z jednego do dwóch lat. Również 16 marca przemianowano oficjalnie komendy wojskowe na sztaby dywizji i poinformowano zaskoczoną światową opinię publiczną, że Niemcy posiadają już ponad 20 dywizji piechoty.
17 marca 1935 roku uchwalono „Dzień pamięci Bohatera”. Przemawiał minister obrony III Rzeszy gen. płk Werner von Blomberg: „Świat dowiedział się, że Niemcy nie umarły wraz ze swoją porażką w wojnie światowej. Niemcy ponownie zajmą wśród narodów miejsce, na które zasługują. Oddajemy się Niemcom, które nigdy się nie poddadzą i nigdy nie podpiszemy traktatu, którego nie będzie można dotrzymać”. Po przemówieniach odbył się pokaz woskowy, którego głównym motywem była odrodzona tradycja armii niemieckiej. Po prawej ręce Adolfa Hitlera stał feldmarszałek August von Mackensen reprezentujący starą armię Cesarstwa Niemieckiego, po lewej Minister Obrony III Rzeszy gen. płk Werner von Blomberg reprezentujący nową armię. W ten sposób III Rzesza w punktach dotyczących rozbrojenia militarnego Niemiec dokonała całkowitej likwidacji zapisów Traktatu Wersalskiego z czerwca 1920 roku po przegranej przez Niemców „Wielkiej Wojnie”.
ROBERT SIKORSKI